Bütçe Nedir? Bütçeleme İlkeleri

   Yazıma başlamadan önce “Bütçe nedir?” sorusunun cevabını kısaca vermenin daha doğru olacağına inanıyorum. Yazının ilerleyen bölümlerinde ise genel bir anlatım ile bütçe ve bütçenin özelliklerine daha sonra da bütçeleme ilkelerine değinmeye çalışacağım.

  Bütçe, gelecek dönemler için gelir ve gider tutarlarının hesaplanan dönemden önce planlanması ve raporlanması sonucu oluşan belgedir. Bütçe düzenlemek kurum veya kuruluşlar açısından yol gösterici bir öneme sahiptir. İçerisinde bulundurduğu ilkeler doğrultusunda açık, anlaşılır, gerçeğe uygun bir biçimde düzenlenir.

5018 Sayılı KAMU MALÎ YÖNETİMİ VE KONTROL KANUNU’nun Bölüm 1- 3. Maddesine göre de bütçe; 

    “Belirli bir dönemdeki gelir ve gider tahminleri ile bunların uygulanmasına ilişkin hususları gösteren ve usulüne uygun olarak yürürlüğe konulan belgeyi” ifade eder.

BÜTÇENİN ÖZELLİKLERİ

  • Belirli bir döneme ait gelir ve gider tahminlerini gösterir.
  • Sadece tahmin üzerine gerçekleştirilir.
  • Kanundur.
  • Yürürlüğe girmesi için ilk önce yasama organı tarafından onaylanması gerekir.
  • Her bütçe yerine yenisi düzenlenmesi ve gelmesiyle birlikte yürürlükten kalkar.
  • Sadece kamusal gelir ve giderleri gösterir. Özel ekonomideki işletmeleri içermez.
  • Önce giderler tespit edilir. (Giderlerin Gelirlerden Önceliği İlkesi)
  • Bütçe sadece devlet bütçesini ifade eder.

    Bütçeden kısaca bahsettikten sonra ise olabildiğince anlaşılır bir şekilde bütçe ilkelerinden bahsetmeye çalıştım.

BÜTÇE İLKELERİ  

Bütçe ilkeleri, bütçenin;

  1. Hazırlanması
  2. Onaylanması
  3. Uygulanması
  4. Denetlenmesi aşamalarında dikkate alınması gereken kurallardır.

Bu kurallardan bahsedecek olursak eğer;

GENELLİK İLKESİ

  Bütün gelir ve giderlerin birbirine karıştırılmaksızın ayrı ayrı belirtilmesi ilkesidir. Bu ilkenin amacı gelir ve giderlerin birbiri ardına saklanmadan açık bir şekilde gösterilmesidir. Aynı zamanda bu giderler ve gelirler kendi içlerinde bir grup oluşturuyor ama genele bakıldığında ise bir bütünü temsil ediyor sonuç olarak bu durum her şeyi daha net görmemize yardımcı olmaktadır.  

  Genellik ilkesinin bu özellikleri için bünyesinde bulundurması gereken usulleri vardır;

  1. Gelir kalemlerinin giderler tarafından tahsis edilmeden bir havuzda toplanarak dağıtılması usulü olan âdem-i tahsis
  2. Gelir ve gider kalemlerinin birbirine eklenmeden toplamının gösterilmesi usulü olan gayrisafi bütçe usulü/ Gayri safi hâsılat yöntemi. Gayri safi hasılat yönteminden önce ise safi hasılat yöntemi kullanılıyordu bu yöntemde ise gelir tutarı açıklanmadan önce gider kalemleri gelirlerden karşılanırdı ve ondan sonra gelirlerde arta kalan kısım açıklanırdı. Bu yöntemde gider ve gelir birbirinden ayrılmadığı için netlik söz konusu değil.

GENELLİK  İLKESİNİN  TÜRKİYE  UYGULAMASINDAKİ  İSTİSNALARI

  1. Döner  sermayeli  işletme  bütçeleri
  2. Katma bütçeler 
  3. Fon uygulamaları

BİRLİK İLKESİ

   Birlik ilkesi için ilk olarak, bu ilkenin gerekçesinin genellik ilkesinin gerekçesine dayandığını söylemek gerekir.

   Birlik ilkesi, gelir ve gider kalemlerinin tek bir bütçe içerisinde toplanmasıdır. Bunun anlamı da örneğin ülkedeki kamu gelir ve giderlerin tek bir elde tahmin edilmesi, dengelenmesi ve düzenlenmesi gerektiğidir.

   Bu ilke kuruluşların karşılaştırılması için faydalı olmakta ve kolaylık sağlamaktadır. Bu ilke aynı zamanda ülke içinde harcama ve gelir kalemlerinin ekonomideki yerini de görmemize olanak sağlamaktadır.

BİRLİK  İLKESİNİN  TÜRKİYE  UYGULAMASINDAKİ  SAPMALARI

  1. Döner  Sermayeli  İşletme  Bütçeleri
  2. Katma  Bütçeler
  3. Özerk  Bütçeler
  4. Mahalli  İdare  Bütçeleri

DOĞRULUK İLKESİ

   Bütçede hesaplanan tutarların gerçeği yansıtması ilkesidir. Burada söz konusu olan durum ne çok pozitif yaklaşıp çok olumlu tahminlerde bulunup ne de çok kötümser düşünüp gerçek olmayacak şekilde bütçe açığı yaratmaktır, önemli olan şey bütçe dengesini yakalamak ve gerçeğe en yakın tahminlerde bulunmaktır.

AÇIKLIK VE ANLAŞILIRLIK İLKESİ

  Bütçede yer alan gelir gider kalemlerinin gerçeği yansıtacak şekilde açık ve anlaşılır olması ilkesidir. Bu özellik sadece bütçede sunulan bilgilerin sadece bu konuda yeterli düzeyde bilgiye sahip olan insanlardan ziyade vatandaşların da anlamasını kolaylaştırmaktadır. Vatandaşların da okuyabilmesinden de anlaşılabileceği gibi gizlilik payı olmayıp ulaşmak isteyen herkes tarafından bilgiler ulaşılabilir olmak zorundadır.

  Açıklık ilkesi aynı zamanda vergi yükümlülüğü konusunda da bir ayrıcalık taşımaktadır. Açıklık ilkesi doğrultusunda vergilerin hangi ilke ve kalemler doğrultusunda alındığı da açık bir şekilde anlaşılabilmektedir.

TASARRUF İLKESİ

    Adından da anlaşılacağı üzere tasarruf ilkesi, gereksiz harcamalardan olabildiğince kaçınarak giderlerin zorunluluk ve önemlilik sırasına göre karşılanması ve verimliliği sağlamaya odaklanılmasıdır.

   Savunduğu anlayış ise en az harcama ile en fazla hizmetin sağlatılmasına çalışılmasıdır.

GİDERLERİN GELİRLERDEN ÖNCELİĞİ İLKESİ

   Bu ilkeye göre giderler gelirlerden önce hesaplanıyor çünkü eğer gelirler önce hesaplanırsa elde olan sınırlı gelirler ile yatırımlar arttırılamayacaktır dolayısıyla ekonomik gelişmelerden de söz edilemeyecektir. O yüzden bu ilke az gelişmiş ülkelerde değil gelişmiş ülkelerde uygulanmaktadır.

ÖNCEDEN İZİN ALMA İLKESİ

    Bilindiği üzere bütçe devlet tarafından düzenlenir ve hiçbir bütçe yasama organının izni olmadan yürürlüğe girememektedir. Önceden izin ilkesinde anlatılmak istenen de budur. Gelecek dönemler için hazırlanan bütçe tasarısının yasama organı tarafından o döneme girmeden onaylanmasıdır.

   Buradan da anlaşılacağı üzere hiçbir bütçe yasama organından onaylanmadıkça yürürlüğe giremez. Yani yasama organı izin vermedikçe hiçbir gelir kaynağından gelir tahsil edilemeyeceği gibi herhangi bir gider de karşılanamayacaktır. Aynı zamanda yasama organı bu bütçe planlarına onay verirken toptan değil bölüm ve kalemlere göre ayrı ayrı onay vermektedir.

TAHSİS (ÖDENEK) İLKESİ

Bütçe içerisinde her yıl yapılması planlanana giderler için ödenek ayrılması ilkesidir. Bu ödenekler yasalar ile belirlenen amaçlar doğrultusunda ve yasalar ile belirlenen tutarlarda yapılması gerekmektedir.

Tahsis nitelik itibari ile ve miktar itibari ile olmak üzere ikiye ayrılır. Nitelik itibari ile tahsiste ödenekler alanlar açısından saptanır. Miktar itibari ile tahsiste ise hizmet alanı itibari ile her alana yapılacak olan ödenek ayrımı miktar olarak saptanır.

DENKLİK İLKESİ

   Bu ilkeyi anlamak için birkaç terimden bahsetmek gerekecek; görünüşte denklik, gerçek denklik ve bütçe dengesi. İlk önce kısaca ilkeden bahsedecek olursak bütçe kalemleri içerisindeki gelir ve giderlerin birbirine denk gelmesidir. Bu anlayışa göre kamu giderleri normal gelirleri tarafından karşılanmalıdır. Dolayısıyla burada giderlerin gelirlere eşit olması gerektiği anlaşılmaktadır. Gelirlerin giderlere eşit olduğu bu noktaya ise bütçe dengesi denir.

  Peki ya eşit olmazsa? O zaman da giderlerin gelirlerden fazla olmasına sebebiyet veren aradaki fark kadar iç borçlanma gerçekleştirilerek gelir gider kalemleri birbirine eşitlenir işte bu duruma da görünüşte denklik denir.

  Bütçe uygulandıktan sonra planlandığı gibi gider gelir kalemleri birbirine eşit çıkarsa buna da gerçek denklik denir.  Bu da doğruluk ilkesine uyulduğu zaman ortaya çıkabilecek bir durumdur.

YILLIK OLMA (ZAMAN) İLKESİ

    Yatırım bütçeleri ve geçici bütçeler haricinde yasama organının gelir elde etme ve gider yapma izninin bir yıl için yürütme organına vermesidir. Yani yürütme organına verilen bu durum belirli bir süreyle sınırlandırılmaktadır. Bu sınırlandırmanın amacı ise belirlenen dönem için daha doğru, gerçeği yansıtan tahminlerde bulunabilmektir. Ancak her durumun olduğu gibi bu durumun da istisnası bulunmaktadır. Paragrafın da başında belirttiğimiz bütçelere bakacak olursak;

   Yatırım bütçesi, getirileri bir yıldan daha uzun vadeyi kapsayan yatırımlar için ayarlanan bütçe.

   Geçici bütçe, yıllık normal bütçenin planlanan dönemin başına yetiştirilememesi durumunda geçici bir süreliğine (bütçe hazırlanana kadar) yürürlüğe konulan bir bütçedir. Geçici bütçeye başvurmayı sebebiyet veren en bilindik neden ise yasama organınca bütçenin kabul edilmemesidir.

KAYNAKÇA

https://www.researchgate.net/publication/338239375_SUREKLI_BUTCELEME_ALTERNATIF_BIR_BUTCELEME_YAKLASIMI

http://www.pergen.gov.tr

http://www.slidegur.com

http://www.butce.biz/isletme-butceleri/butceleme

https://www.xing.com/communities/posts/buetceleme-nedir-1002940079

PAYLAŞ
Avatar
İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi öğrencisiyim. Bu platformda ilgili olduğum konular hakkında yazılar yazma ve kendimi geliştirmek için çabaladığım alanlarla ilgili araştırma yapma fırsatı yakalıyorum.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here