Davranışsal İktisadın Doğuşu ve Öncüleri

Ben bu yazımda öncelikle davranışsal iktisadın ne olduğunu, doğuşunu ve bu alanda öncülük etmiş kişileri anlatıp yazımı sonlandıracağım.

Davranışsal İktisat 1980’li yıllara kadar süregelen neo-klasik iktisadi görüşün (iktisadi ve toplumsal olayları o toplumdaki kişilerin seçiminden hareketle açıklamaya çalışan bir teoridir) varsayımlarını eleştirerek meydana gelmiştir. Teoriler oluşturulurken sadece matematiğin yoğun bir şekilde kullanılmayıp sosyolojik ve psikolojik unsurların da eklenmesi gerektiğine atıf yapmaktadır. İnsan davranışlarının matematik gibi belirli kalıplara oturtulamaması teorisyenlerce matematiğin sosyal bilimlerde yaygın bir şekilde kullanılmasını mümkün kılmamaktadır.Çünkü insanoğlu matematiksel bir dille anlatılamayacak kadar öngörülemez ve karmaşık bir varlıktır.

Davranışsal iktisat, insanların duygu ve düşüncelerinin, kararlarının neden olduğu ekonomik tahminler üzerindeki etkisini inceleyen psikoloji ve ekonomi ile ilişkilendirilen bir alandır.Davranışsal iktisat rasyonel insan varsayımını eleştirerek insanların psikolojik etkilerinin de önemli olduğunu vurgulamıştır.İnsanın duygu ve düşünce faktörünü ön plana çıkaran bu alan insana özgü motivasyon, risk alma gibi duyguların ekonomik olayları nasıl şekillendirebileceğini göstermektedir.

Davranışsal iktisat üzerine bir TED konuşmasıyla konuyu örneklendirebiliriz. Alex Laskey, ‘Elektrik faturanızı davranış bilimiyle nasıl azaltabilirsiniz?’başlıklı konuşmasında tasarrufun sosyal baskı ile sağlanabileceği üzerinde durdu. Üniversite öğrencilerinin başlattığı deneyde bir bölgede yaşayan üç gruba farklı üç mesaj gönderildi. Bu mesajlar yapacağınız tasarruflar sonucu, maddi olarak tasarruf edebileceğiniz, dünyayı kurtarabileceğiniz ya da iyi bir vatandaş olabileceğiniz şeklindeydi. Sonuç olarak gönderilen hiçbir mesaj tasarrufu sağlayamadı, enerji tüketimine sıfır etkisi oldu. Bunun üzerine araştırma ekibi dördüncü yeni bir mesajı ekledi. ‘Anketler, çoğu komşunuzun sizden daha çok enerji tasarrufu yaptığını söylüyor’. Bu mesaj sonrası enerji tüketiminde belirli bir azalma oldu ve tasarruf istenilen düzeyde gerçekleşti. Sonuç olarak Laskey, sosyal baskı ve davranışın gücünü göstererek ekonomik olarak büyük bir tasarrufun nasıl olacağını göstermiştir.
Davranışsal iktisatçılar yöntem olarak özellikle gözlemi kullansalar da insanın psikolojik sürecinin davranışlarını hangi yönde etkileyeceğini bilmek imkansızdır. Bu yüzden davranışsal iktisadi teoriler oluştururken psikolojik ve sosyolojik unsurları da ekleyerek analiz yapmaktadırlar. Birçok öncü araştırmacı davranışsal iktisadın gelişmesinde büyük rol oynamıştır. Davranışsal iktisat alanında büyük çalışmaları olan önemli araştırmacıları inceleyelim:

ADAM SMITH
Adam Smith 1723-1790 tarihleri arasında yaşamış İskoç bir filozof ve ahlak profesörüdür. Çeşitli birçok yazısı olmasına karşın “ekonomi “bunlar arasında en önemlisidir.Davranışsal iktisadın temelleri 1759 yılında Adam Smith’in yayınladığı “The Theory of Moral Sentiments (Ahlaki Duygular Teorisi)” isimli çalışmasına uzanmaktadır.Bu kitapta hem toplumsal hem de ahlak felsefesi alanında önemli fikirler öne sürmüştür.Smith’in çalışmasının bazı bölümleri bireysel tercih ve kararlardan oluşmaktadır. Smith, davranışları psikoloji ile değerlendirerek doğal olaylarda bir düzen olduğunu ve bunun insanın ahlak ve gözlem ile görülebileceğini söyleyerek davranışsal iktisadın temellerini atmıştır.

A COMPLETER

BERNARD MANDEVILLE
Bernard Mandeville, Hollandalı filozof ve politik iktisatçıdır. Smith ile yakın dönemlerde yaşayan özellikle etik ve ekonomi alanlarındaki çalışmalarıyla nam salmış bir düşünür olan Bernard Mandeville “The Fable of the Bees or Private Vices, Publick Benefits” (Arıların Öyküsü veya Kişisel Kötülükler Toplumsal Yararı Sağlar) başlıklı eserini 1714 yılında yayımlamıştır.Bu eserinde psikoloji ve iktisat arasında arıların çalışma biçimiyle önemli bir bağ kurmuştur.Bu eserde insanları kovanda iş bölümü içerisinde çalışan arılara benzetmiştir.Her insanın bencil olduğunu kişilerin kendi çıkarlarını toplumdan üstte tutmasının öngörülemeyen bir sonuç olarak toplum yararına sebep olduğunu savunmuştur.

GEORGE KATONA
George Katona,Macar doğumlu Amerikalı bir psikologtur. Almanya’da gazeteci ve araştırmacı olarak çalışmıştır. Davranışsal iktisat alanının ilk öncü araştırmacılarından biridir. 1951 yılında yayınladığı “Psychological Economics” adlı kitabı bu alanda önemli bir çalışmadır. Bu kitabında ekonomik sorunları çözmek için psikolojik görüşlere ihtiyaç olduğunu vurgulamıştır.Ekonomistleri bu konuda çalışmaya davet etmiştir.

 

HERBERT A. SIMON
Herbert A. Simon 1916-2001 yıllarında yaşamış ünlü bir ekonomist ve bilim insanıdır.1947 yılında “Administrative Behavior” adlı çalışması ile örgütlerin aslında nasıl davrandıkları ile ilgilenerek davranışsal iktisada katkı sağlamıştır. H. Simon’un 1955 yılında yayınlanan “A Behavioral Model of Rational Choice”isimli çalışması da davranışsal iktisat alanında önemli bir noktaya sahiptir.Herbert A.Simon,ekonomik organizasyonlar içinde karar verme süreçleri üzerine öncü araştırmalarının sonucu olarak 1978’de Nobel İktisat Ödülünü kazanmıştır.

HARVEY LEIBENSTEIN
Harvey Leibenstein,1922-1994 yılları arasında yaşamış Amerikalı bir ekonomisttir. Davranışsal iktisada yaptığı en büyük katkı 1966 yılında “X-ineffciency”(X-etkinsizliği) kavramı ile firmaların, tüketicilerin ve işçilerin görülen başarısızlıklarını tanımlamasıdır.Harvey Leibenstein, firmaların her zaman rasyonel oldukları inancına meydan okumuştur.

DANIEL KAHNEMAN
Daniel Kahneman,Amerikalı bir psikologtur.10 Aralık 2002’de Stokholm’de Nobel Ekonomi Ödülü’ne layık görülmüştür.Daniel Kahneman 2003 yılında“Psychological Perspective on Economics” adlı makalesinde ekonominin psikolojik varsayımlarına maruz kaldığı Bruno Frey’in 1970’lerin başında bu konuda yazdığı rapordan etkilenmiştir.

 

RICHARD THALER
Richard H. Thaler,1945 doğumlu ekonomi ve davranışsal bilimler profesörüdür.Richard Thaler, 2017 yılında davranışsal iktisat alanında yaptığı çalışmalardan dolayı Nobel Vakfı tarafından Nobel Ekonomi Ödülü’ne layık görüldü. Nobel heyeti onun çalışmalarının sayesinde ekonomi ve psikoloji alanları arasında bir köprü kurulduğunu vurgulamıştır.Bulguları, birçok ekonomik araştırma ve politika alanında derin bir etkiye sahip olmuştur.İnsanların farkında olmadan fayda sağladıklarını ortaya koyduğu çalışmalarını ‘Dürtme Ekonomisi’ olarak adlandırmıştır. 2017 Nobel Ekonomi sahibi Thaler, insanların değerlerinin göreli olarak düşündükleri “Mental Accounting” (Zihinsel Muhasebe) kavramını literatüre kazandırmıştır. Zihinsel muhasebeye göre insanlar paralarını bir havuz olarak görmeyip hedefleri ve istekleri doğrultusunda bölerek parça parça harcarlar. Öz kontrol, Thaler’ın katkı sağladığı diğer bir önemli davranışsal iktisat alanıdır. Thaler, insanların gelecekteki kendilerine güvenmeyip ne yapacaklarını bilmemeleri üzerine uygun iktisadi yapılar üzerine çalışır.”Dürtme” isimli kitabının yazarı da olan Richard Thaler davranışsal iktisatın babası olarak gösterilmektedir. Richard Thaler şu anda ABD’de Chicago Üniversitesi’nde öğretim görevlisi olarak çalışmaktadır.

PAYLAŞ

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here